So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar hayotimizning ajralmas qismiga aylandi. Onlayn xizmatlar, elektron to‘lovlar, ijtimoiy tarmoqlar hamda internet savdosining jadal rivojlanishi fuqarolar uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda. Biroq shu bilan birga kiberjinoyatlar soni ham keskin ortib bormoqda.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda kiberjinoyatlar soni so‘nggi besh yil ichida bir necha barobarga oshgan. Agar 2019-yilda mamlakatda 863 ta kiberjinoyat holati qayd etilgan bo‘lsa, 2024-yilga kelib bu ko‘rsatkich 58 800 taga yetgan. Mutaxassislar qayd etishicha, ushbu holatlarning qariyb 98 foizi bank kartalari bilan bog‘liq firibgarliklar hisoblanadi.
Kiberxavfsizlik sohasidagi tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, internet orqali amalga oshirilayotgan firibgarliklar turli yosh guruhlariga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Demak, kiberxavfsizlik masalasida profilaktika va axborot-targ‘ibot ishlarini aholining yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi.
Kiberjinoyatlarda eng ko‘p qo‘llanilayotgan usullar
Kiberxavfsizlik bo‘yicha tahlillar internet firibgarliklarining asosiy sxemalarini aniq ko‘rsatib bermoqda. Bugungi kunda eng keng tarqalgan usullar quyidagilardan iborat:
Ushbu raqamlar shuni ko‘rsatmoqdaki, kiberjinoyatchilar asosan ijtimoiy muhandislik usullaridan foydalanadi. Ya’ni inson ishonchi, tez qaror qabul qilish yoki moliyaviy manfaat istagi orqali uning shaxsiy ma’lumotlarini qo‘lga kiritishga harakat qiladi.
Yoshlar (14–30 yosh): raqamli avlod va yangi xavflar
Tahlillarga ko‘ra, 14–30 yosh oralig‘idagi yoshlar kiberjinoyatlar qurbonlarining sezilarli qismini tashkil etadi. Bu avlod internetdan eng faol foydalanuvchilar qatoriga kiradi.
Yoshlar orasida eng ko‘p uchraydigan kiberjinoyat turlari quyidagilar hisoblanadi:
Mutaxassislar bu holatni bir necha omillar bilan izohlaydi. Avvalo, yoshlar internet xizmatlaridan juda faol foydalanadi. Shuningdek, onlayn savdo va raqamli xizmatlarga bo‘lgan ishonch yuqori. Ayrim holatlarda “tez daromad” yoki kriptovalyutaga oid reklama va’dalari ham yoshlarni firibgarlik tuzog‘iga tushirishi mumkin.
O‘rta yosh guruhi (30–45 yosh): moliyaviy faollik va kiberxavf
30–45 yosh oralig‘idagi fuqarolar ham kiberjinoyatchilarning asosiy nishonlaridan biri hisoblanadi. Ushbu yosh guruhi bank xizmatlari, elektron to‘lovlar va mobil ilovalardan faol foydalanadi.
Eng ko‘p uchraydigan firibgarlik sxemalari quyidagilardan iborat:
Ayniqsa, “bankdan qo‘ng‘iroq” ssenariysi eng xavfli sxemalardan biri hisoblanadi. Bunda firibgarlar o‘zlarini bank xodimi sifatida tanishtirib, fuqarolardan karta ma’lumotlari yoki SMS kodni berishni so‘raydi. Vaholanki, bank tashkilotlari hech qachon mijozlardan telefon orqali maxfiy kodlarni talab qilmaydi.
Katta yosh guruhi (45–70 yosh): ishonch va raqamli savodxonlik muammosi
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 45–70 yoshdagi fuqarolar firibgarlik qurboni bo‘lish ehtimoli yuqori bo‘lgan guruhlardan biri hisoblanadi.
Bu yosh toifasida ko‘p uchraydigan kiberjinoyatlar quyidagilar:
Mutaxassislar bu holatni asosan raqamli savodxonlikning yetarli darajada emasligi, internet firibgarliklari haqida ma’lumotning kamligi hamda ayrim hollarda ortiqcha ishonch bilan izohlaydi.
Kiberxavfsizlik: profilaktika va raqamli madaniyat
Mutaxassislar fikriga ko‘ra, kiberjinoyatlarga qarshi kurashishda faqat texnik vositalar yetarli emas. Bu borada aholi orasida kibergigiyena va raqamli madaniyatni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ayniqsa, axborot va profilaktika ishlarini yosh toifalariga qarab segmentlash samarali natija beradi. Masalan:
Xulosa
Raqamli texnologiyalar jamiyat taraqqiyotining muhim omiliga aylanib bormoqda. Biroq ular bilan birga yangi turdagi xavflar ham paydo bo‘lmoqda. Kiberjinoyatlar sonining ortishi bu masalaning nafaqat texnik, balki ijtimoiy va ta’limiy ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi.
Shu bois kiberxavfsizlik bo‘yicha bilimlarni oshirish, aholining raqamli savodxonligini mustahkamlash hamda internetda xavfsiz faoliyat yuritish madaniyatini shakllantirish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
Zero, raqamli dunyoda xavfsizlik — har bir foydalanuvchining ongli va mas’uliyatli munosabatiga ham bog‘liq.